Der hardegger ‧
‧ lxxxıı ‧
290


I¬ d̾ hardegger
ſt eſ war als vns dıe altē wıſen hant geſaget ·
dc nıemā edel ſı wan d̾ ſın díng mít tvgendē 
traget · ſo wıſſent oͮch eín díng vur war ·
dc ane zuht níeman wart tvgende rıche ·
ſo wıl du zuht beſcheıdēheıt zeınē ıngeſín¬
de han · ſo lat beſcheıdēheıt dvrh rat dıe mâſ¬
ſe bı ır ſtan · ſo wıl dv mâſſe al dvr dc ıar ·
dc ır rehte mılte níem̾ fůs entwıche · ſo wıl 
rehte mılte dc ır trage · du ſchame ır ſpıegel 
ſchone voꝛ den oͮgē · vn̄ allē valſch vō ır v̾ıa=¬
ge · dar nach ſo kvmt dv gotes mīne alrerſt 
geſlıchē toͮgē · ſwes h̾ze mıt dē allē volleklıh 
erfullet wırt · dc ıſt noh beſſer dāne golt 
ald edel geſteín ald ıht des du erde bırt ·



2
enade kvnígínne mv̊t̾ al d̾ krıſtenheıt · dín 
helfe wart dē helfeg̾nden nıe da her v̾ſeıt · 
dın tvgēde ob allē tvgendē ſtat · ſo hohe das 
nıht me ſo hoheſ reıget · dín troſt d̾ wıſelo=¬
ſen troſt ıſt al da her geweſen · gen dín̾ gvͤte 
ıſt noch gelıcher gvͤte nıht geleſen · ſwc ıemā 
gv̊t̾ bv̊che hat · dıe hant nıht ane got ſo gv̊teſ 
erzeıget · lob al d̾ mēſcheheıte gar · ze hımel 
rıche eín w̾du kvnıgınne · eın ſpıegel glanz 
d̾ engel ſchar · crıſtes mv̊t̾ reınu maget hılf 
mır der waren mīne · la mích d̾ lobe geníeſ=¬
ſen du Ich han vō dır geſeıt · du turent vn̄ 
pſent wol got hat vıl hohē vlıs an dıch geleıt ·
Ch wıl genadē an dıe bottē vnſers h̾rē gern · der 3
ſol ıohānes vn̄ paulus mích zem̾ſten wern · 
vn̄ dar nach peter der ſo wol · gerıhtes pflag 
ze rome nach dē riͤchtē · jacobes vn̄ andꝛes d̾ 
beıd̾ helfe wıl ıch han · Bartholome thomaſ 
dıe beıde ſvn mır bı geſtan · ſo wırde ıch rı=¬
cher ſeldē vol · ıch dınge oͮch helfe hín zedē 
gotes knehtē · phılıppes vn̄ dē bꝛv̊der ſın · dē 
ſu den mínrē ıacob hant geheıſſē · Sẏmō 
z ívdas h̾ren mín · ır ſvnt dur uwer gvͤte 
mích vf rehte ruwe reîſſen · Mathıas ſol 
mır hıe dē lıb voꝛ ſvndē alſo bewarn · dc mír 
matheus helfe doꝛt · das mır du ſele mvͤze 
ane angeſt varn ·
4
ıs gv̊t ıſt mın vn̄ wıls oͮch eıgēlıche hā ·
dc ıſt eın woꝛt gemeíne vn̄ truget 
doch vıl manıgē man · eſ hat ſo dıke mıch 
betrogē · ıch ſolte ím nıem̾ mer alſo geſpꝛe=¬
chen · ſon ıſt es níht eın ſtete lehē was 
ſol
ſols danne ſın · es ıſt eín blık nach wa=¬
ne als ín dē troͮme eín ſvͤſſer ſchın · vn̄ 
ıſt vıl ſchıere enweg geflogē · ze maní=¬
ger zıt dē ſenftē als dem vꝛechē · dc ıch  
nıht kan betrahtē wol · wıe es eín man
dıe lenge mvge behaltē · het er nv turne 
goldes vol · da mv̊s er vō ald es vō ím er  
mag ſín níht gewaltē · we dē h̾zē das 
des gv̊tes gıteklıchē gert · vn̄ es dar nach 
níht w̾ben wıl dc ıem̾ eweklıch an ende



w̾t ·
vte ıſt d̾ ſelde rıche tag dc ıh̾s 
5
wart geboꝛn · vō eíner maget dıe er 
vs al d̾ w̾lte hat erkoꝛn · ze mv̊t̾ durh ır  
tvgent ſo grôs · dc ſı mıt lobe níemā kan 
volle meſſen · ſı ıſt kuſche reíne ſelıg dar 
zv̊ lut̾lıchē gv̊t · Dıemvͤtıg vn̄ erbarmíg 
voꝛ mıſſewende gar behv̊t · wandels vrı 
vn̄ mâſen blos · des beſtē wart níe níht
an ír v̾geſſen · dc ſı vıl dıke erzeıget hat · 
an manıgē armē dē ır helfe lôſte · vn̄ oͮch
ır mv̊t̾lıchē rat · dē ſende oͮch vns dıſ grô=¬
ſen tages zehelfe vn̄ oͮch zetroſte · an dē 
ır ſelıg lıb ſo w̾t eín heılıg kínt gebar ·
dc ſíner mv̊t̾ helfen ſol · dc ır gewalt vnſ 
neme vō ſoꝛgē gar ·
6
ch mv̊s vꝛagē ſolt ıch dar vmbe eín ıar voꝛ 
kılchē ſtan · vn̄ wıl dıe vꝛage níem̾ tag 
mıt wıllē abe gelân · ſw̾ mır dıe vꝛage ī 
gv̊te v̾neme · dē mvͤſſe got ſîn dıng ze 
dē beſtē kerē · war vmbe ſpꝛach got ſelbe 
vs ſínē mvnde eín ſvͤſſes woꝛt · do er be=¬
valch ſant pet̾ ſínē reınē hımel hoꝛt · pet̾ 
dv gıb mın rıche deme · d̾ es v̾dıene dc wıl 
ıch dıch lerē · do ſpꝛach ſant pet̾ dc ſol ſın ·
h̾re vn̄ meıſt̾ doch ſolt dv mır zeıgē · eín 
wenıng bc dē wıllē dın · wa mıtte mag 
d̾ ſvnd̾ dın vıl heılıg rıche er reıgē · mv̊s er 
ıht bıhtē vn̄ ſagē dc er geſvndet hat · do 
ſpꝛach got ſelbe pet̾ ıa vn̄ geltē gar ſwc 
vnv̾golten ſtat ·
7
ch zurne mıt dē tode níht dc er vns karlē ⁜
nam · ıch zvrnde gerne vn̄ wıſſe ıch wem 
dc ſıt níe karle kam · nach ım d̾ rehte rıh=¬
te als er · vn̄ ellu dıng ſo gar zedē beſtē 
kerte · er ſpꝛach zem clagēdē ſeltē frunt 
wc wıltu g̾ne geben · dc mā dır rehte tů 


vn̄ dıch mıt frıde lâſſe lebē · oͮch wc deſ ar=¬
mē ger · dc er dur gv̊t dē ſchuldehaftē ler=¬
te · dc er vnſchuldıg ſtvͤnde da · vn̄ dc d̾ ar=¬
me klagende ſchuldıg w̾e · des pflegēt dıe 
h̾ren and̾ſwa · ıch enzıhe es hıe dıe h̾ren 
níht alſo v̾nemt du mere · dıe rıhtēt nach 
dē rehte vn̄ als ın karlē buͦch gebot · ſı dc 
nv war ſo helfe ín got mít froͤıden hıe vn̄ 
doꝛt vō wernder not ·



8
ro w̾lt ıch enweıs wıe ıch u behage ır 
dvnkent mıch nıht gv̊t · ıch weıſ wol 
ſw̾ u volget mıtte dc d̾ vnrehte tv̊t · vnz 
ım dıe loͤke w̾dēt gra · vn̄ ım dc hoͮbet ge=¬
gē d̾ erden ſıget · ır vuͤrent māgē vmbe 
vnz ím d̾ rugge ſtet gebogē · vn̄ dc ím ellu 
ſınu lıt zeſamne ſınt geſmogē · vn̄ gruͤſ=¬
ſent ır dāne and̾ſwa · da mā ıv mít froͤıdē 
lachet vn̄ nîget · ıſt dc eín ſeleklıch̾ lon · ſo 
kan ıch gv̊t̾ dınge níht erkēnē · ıa es ıſt 
mín alt̾ don · ır hoꝛtent doch betrogenu w̾lt 
mıch ıe dıe wıſē nēnen · wıſſēt ſw̾ ſıch ve=¬
ſteklıche an uw̾n mınē dıeneſt lat · dc ıch 
dē truge als ıch ıe troͮg · da mıt er w̾nder 
froͤıdē vꝛî geſtat ·
9
enade frowe kunıgīne mv̊t̾ vn̄ maget ·
dv bıſt genadē rıcher vn̄ ıe rıch̾ vnu̾za=¬
get · ıſt noch dın helfe b̾nd̾ troſt · des la den 
keıſer vn̄ dē kunıg geníeſſen · vn̄ hılf dē 
keıſer ſo dc nv d̾ keıſer hohgeboꝛn · erbar=¬
míg ſı gegē ím vn̄ lâſſe ſlıfen ſınē zoꝛn · 
dın helfe manîgē hat erlôſt · dıe lâſſe oͮch 
ın genedeklıch erſchîeſen · vn̄ hılf dē kunıc 
Chv̊nrat alſo · dc er mıt rehte eín vogt zero=¬
me w̾de · vn̄ des dıe armē w̾dē vꝛo · es lebt 
nv h̾ren nıht vf tutſcher erde · noch bı dē 
walchē d̾ vnſ nv zeh̾rē bc gezeme · we dē 
d̾ h̾ren habe dıe wal ob d̾ vur ın deheınē 
ſwachen neme ·
10
wer mır v̾keret dc ıch hure vō dē keıſ̾ 
ſang · d̾ zeıge eın alſe weges noh vn̄  
habe des ıem̾ dank vur war ī al d̾ krıſtēheıt ·
alſo dc ím dıe wıſē des gehellē · ıch enahte 
nıht ob dē man mít woꝛtē bı geſtat · d̾ ım 
gebutet ſwāne er wıl dc er vō gv̊te gat · vn̄ 
vō dē erē dıe er treıt · dē lıeſſe oͮch ıch mın 
woꝛt nah wıllē ſchellē · ſw̾ noch zerehte 
rıhtē ſol · d̾ mv̊s gemeíne lute vrteılde vꝛagē ·
du lıebe rıhtet ſeltē wol · ſı ſpꝛıchet ıem̾ gen 
dē frundē bc vn̄ gen dē magē · nv vꝛagēt deſ 
gemeíne wîſe lute vn̄ lant u ſagē · wer bc 
dc rıche geſchırmē mvge vn̄ oͮch dıe crone 
ın hoher wırde tragen ·



11
ıs rıet eín wıſer mā hıe voꝛ dē rat ıch 
vb̾gan · dc níemā ſolte ſcheltē níht bı 
dē er wıl geſtan · ıch han noh mıt d̾ w̾lte teıl ·
vn̄ wıl ſı doch an māgen díngē ſcheltē · ıch 
ſchılt an ır dc ſı dē boͤſtē lon ır beſtē gıt · ſo 
ſchılt ıch dc ır b̾nde fruht vnedelt alle zıt ·
bı ır hat níemā ſteteſ heıl · wā mag mít 
ır wol tuſchē vn̄ weltē · ıa we ím doꝛt d̾ 
hıe v̾zert · ıar vn̄ gv̊t ın d̾ v̾ſchamtē wıllē ·
du doch ſo trugelıche vert · dc níemā bı ır 
dıenſte mag ſın w̾nde leıt geſtıllē · er en=¬
mvͤſſe ır mīne lâſſē ald d̾ ſvͤſſē mīne en=¬
b̾n · dıe ıh̾s crıſt der ſvͤſſe hat vn̄ ır dıe 
rehtē alle wıl gewern ·
12
ch bín vf eıner verte da mích nıht erwē=¬
dē mag · ıch rıte vnz an dıe h̾berge eın ıe=¬
geſlıchē tag · es ſı truken es ſı nas · ald ſwıe 
du waſſer vlıeſſē ın den landē · ın furhte 
oͮch nıht dıe moꝛder als gros als vmb eī 
har · noch dıe roͮb̾ vf dē ſtraſſē wıſſent dc 
vur war · ıch lâſſe oͮch nıht dvr kvnígeſ 
has · noch durh dur dıe furſtē ob ſıs wol=¬
dē anden · wolte mırſ danne gravē wern ·
vn̄ al dıe vꝛıen dıe vnſ ſínt geſeſſen · ob 
dıe zeín ander woltē ſwern · dar zv̊ dıe 
w̾dē dıeneſt mā d̾ ıch níht ſol v̾geſſē · vn̄ 
oͮch dıe ſtarkē ſtette ın ald̾ w̾lte rehte gar ·
dıen ırten mıch d̾ v̾te nıht dıe ıch da mv̊ſ 
vn̄ oͮch vng̾ne var ·
13
s wırt vıl tıere ın dꝛůhen vn̄ ín ſtkē 
oft erſnellet · dc kumt dc nıht wıſſē 
wa mā ín dıe lâge tůt · der doch deheínes 
níemer wurde gevāgen noch ervellet moͤh=¬
tē ſı rehte wıſſen wol der wıld̾ere mv̊t · hıe 
bı heıſſe ıch du menſchen tvmber danne 
ıht wıldes ſı · dıe wıſſent beıdenthalb dē 
ſnal · des lıbes tot der ſele val vn̄ ſínt doh 
endehaft̾ ſoꝛgē vmbe ır ſtruchē vꝛı · 
NOTA
291



14
ıe welt darf níemā zıhen keíner míſ=¬
ſetat · ſı ıſt vnſchuldıg als ıch uch beſcheı=¬
de · ſı ſpꝛıchet níemāne arges níht noh keı=¬
ne h̾zeleıde · ſı vꝛumt oͮch níemā ín den ewe=¬
clıchē tot · ſı ſtet vn al ſtılle al ſı vō erſt ır 
ſchepher hıes · d̾ ſı geſchv̊f vn̄ alle creature ·
ſı lat ſıch níeſſen wıld vn̄ zam gehure vn̄ 
vngehure dc ıſt ır reht ſıt er ır anders nıht 
gebot · du welt ıſt eın ſpılbꝛet das wıl ıch 
nıe mvget ır kıeſen · gewurket wol mít lı=¬
ſten gar dc dꝛínne eín man v̾lıeſen mag · vn̄ 
dꝛīne oͮch wol v̾líeſen · den werſteín trıffet 
níemā lêge er ıem̾ bar ·
D¬u tvgende lôſe gıtekeıt · tůt mang̾ 
armen ſele leıt · du níeman kan erful=¬
len noch ergrvnden · ſı hat mıt rıchen kvngen
teıl · ſı wendet hoher furſten heıl · ſı fuͤ=¬
ret oͮch der grauen vıl mıt ſvnden · ſı íagt 
oͮch ín ír ſchanden bêrren · dıenſt man zů 
vꝛíjen herren · phaffen hant oͮch mít ır 
phlıht · ín kan vch gar ír frvnde nıht ge=¬
zellen · ſwarze kloſter vn̄ dv wîſſen · wēt 
ſıch vf ír hulde flîſſen · vn̄ dv grâwen ſo 
man gıht · ſı wıl oͮch mangen koͮfman tíe=¬
fe vellen · ſo enlatz oͮch der gebv̂r níht · 


292